Омарбекова Гүлжанат
Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы «С. Нұғыманов атындағы жалпы орта мектеп» КММ
психологы
Отбасының көз қуанышы – бала. Сондықтан да «Балалы үй – базар, баласыз үй қу мазар»,-деп ата-бабаларымыз тегін айтпаған. Отбасы – адам баласының түп қазығы, алтын ұясы. Себебі адам баласы шыр етіп дүниеге келген күннен бастап, ол ортаның ыстық-суығына бейімделіп, ықпалына көніп, осында ер жетеді. Отбасы- адамзат қоғамының ең шағын бейнесі. Қоғамда отбасы екі қызмет атқарады , оның бірі – дүниеге ұрпақ әкелу, екіншісі – дүниеге келген сәбиді тәндік жағынан дамытуды қамтамасыз етіп, өмір бойы рухани жағынан жетілдіріп, осы тұлға ретінде қалыптастыру. Отбасындағы жас ұрпақтың тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуына ата-ананың, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасындағы мейірімділік пен махаббат қажет. Ата-ана үшін баланың бәрі жақсы,бәрі бірдей. Ешкім баласын жаман болсын демейді. Оларды өсіріп тәрбиелеу үшін бар білгендерін, тәлім-тәрбиелерін аямайды. Жас шыбық иілгіш болса, бала да сондай, жақсыға да жаманға да бірдей бейімделгіш. Қазақта «Баланың бас ұстазы-ата-ана» деген сөз бар. Ата-аналар бала мәселесіне күнделікті назар аударып, қадағалап отыру керек. Әрине, отбасында бала ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиеленіп келіп, ол тәрбие балабақша мен бастауыш мектепте жалғасын тауып жатса,бала өте құнарлы этномәдени білім мен тағлым алары анық. В. Сухомлинский тәрбиені отбасы жағдайын зерттеуден бастайды. Ол баланың сабақ үлгерімінің жақсаруымен қоса денсаулығының мықты болуына, ой-өрісінің кеңеюіне көңіл бөледі. Тәрбие ешқандай үзіліс, демалыс дегенді білмейді. Жан Жак Руссо «Бала туғанда ақ қағаздай болып таза туады, оның үстіне шимақты қалай салсаң, қағаз бетіне солай түседі, бала тәрбиесі де сол сияқты, өзің қалай тәрбиелесең, ол солай тәрбиеленеді» — деген екен. Сондықтан бала тәрбиесіне ең әуелі ата-ананың еңбекқорлығы, ұстамдылығы, ақыл-ойы, сана-сезімі, адамгершілігі әсер етеді. «Баланың жақсысы әке мен шешенің ары, ата-ананың абыройы, жаманы-қайғысы, бақытсыздығы, азабы»,- дейді халқымыз. Сондықтан ең бірінші баланың тәрбиешісі ата-анаана екенін ұмытпауымыз керек. «Бала нені білсе жастан, ұядан- өле-өлгенше соны таныр қиядан» деген нақылдың астарында қаншама мән- мағына жатыр. А.С.Макаренко ата-аналарға «Сіздер баланы тек сөйлеген кезде ғана, оған ақыл айтқанда немесе бұйрық берген кезде ғана тәрбиелейміз деп ойламаңыздар, баланы өмірлеріңіздің әрбір минутында, тіпті жоқ уақыттың өзінде тәрбиелейсіздер, сіздер қалай киінесіздер, балалармен қалай сөйлесесіздер немесе басқа адамдар туралы қалай ойлайсыздар, достарыңызбен қандай қарым-қатынаста боласыздар, қалай күлесіздер, қалай жүресіздер — осылардың бәрінің бала тәрбиесі үшін маңызы өте зор»,- деген болатын. Олай болса, бала тәрбиесі кезек күттірмейтін, күнделікті өмірде күн тәртібінен түспейтін маңызды мәселе болып қала бермек. Өнегесі мол отбасы тәрбиесіне ештеңе тең келмейді. Жас ұрпақты дұрыс тәрбиелеуге адалдықпен, асқан жауаптылықпен атсалысу ата-ана мен ұстаздардың парызы. Бала әрдайым ата-ананың аялы алақанын қажетсініп тұрады. Қиындықтар туған сәтте ата-анасының тарапынан қолдау тауып, үлкен сенім артылған бала ісі оңға басады. Әрине, ата-ана баласына деген сезімін түрліше жеткізеді. Қандай жағдай болмасын, баланың өзіне деген сенім тудырып, қолдап отыру керек. Мұндай сәтте өзге отбасыларымен салыстыруға әуестенбеген жөн. Кейде өзге балалардың бойындағы қабілетті айрықша сияқты көрінеді. Сондықтан әр баланың өзінің жеке басының ерекшелігін, ешкімге ұқсамайтын кейбір қасиеттерін табу керек. Кейде бала бір сәтсіздіктерге ұрынады. Ата-ана қатты уайымдап, баланың еш нәрсеге икемі жоқ, қабілетсіз деген асығыс қорытындыға келеді. Осыдан баланың өзіне деген сенімі күрт жойылады кездескен қиыншылықтарды жоюға дәрменсіз болады. Мұндай жағдайда ата-ана баласының жай ғана талпынысының өзін қолдап түсіне білуі керек. Ең бастысы, бала біздің оны қалай бағалайтынымызды және одан не күтетінімізді сезінуі және түсінуі тиіс. Қазіргі кезде отбасындағы бала тәрбиесінде ата-ананың жауапкершілігінің төмендеуінің салдарынан балаларымыз көше кезіп, қыздарымыз кезбелікке салынып, қаңғыбас бала саны көбейе түсуде. Отбасы тәрбиесінде, әсіресе, жастарымыздың арасында, мейірімділіктің төмендеуі салдарынан әртүрлі жағдайлар туындауда. Әбу Насыр әл- Фараби атамыз «Тәрбиесіз берілген білім, адамзаттың қас жауы» дегендей, отбасындағы ата-ана бала тәрбиелеуде ең бірінші мына төмендегі ұсыныстарды есте сақтаған жөн:
— Баланың бойына өз елінің салт-дәстүрін, ана тілін, дінін, мәдениетін құрметтеуге тәрбиелеу
— Баланы отбасында Отан сүйгіштікке, патриотизмге тәрбиелеу.
— Ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынасты дұрыстау.
— Баланы табиғатына сәйкестендіріп, қабілетін анықтап, бейімділігін дамыту.
— Баланың өзіне деген сенімін арттыру, өзін-өзі бағалауға тәрбиелеу.
— Отбасында баланың рухани байлығын (эстетика, дене, еңбек, адамгершілік, имандылық) дамыту.
— Отбасында баланы жеке-жеке тұлға ретінде қарау.
— Баланың өзін-өзі басқаруы (қаржы, іскерлік).
— Баланы табиғатына сәйкестендіріп, кәсіп таңдауға бағыт- бағдар беру.
Қорыта келгенде «Жұмыла көтерген жүк жеңіл» демекші отбасындағы ата-ана бірлессе, тәрбие мақсатты жүргізілсе, онда халқын, халқының дәстүрін сыйлайтын азаматтарды тәрбиелеу ісін жүзеге асыруда мақсатқа жетуге болады. Өмірдегі небір сырлы махаббаттар ата-ананың балаға деген мейірім махаббатынан тараған. Сол ата-ананың өзі еккен махаббаты қартайғанша тозбаса, онда ата-ана өткен өміріне өкінбей, еңбегінің жанғанына риза болады. Бала қашанда балалығын көрсетпей тұрмайды, сондықтан оларға ата-ана тарапынан қамқорлық пен түсіністік қажет.
